Хотугу эргимтэ төрүт олохтоохторо арыгыга түргэнник уонна кэбэҕэстик ылларалларыгар туох эмэ биричиинэ – төрүөт баар дуо?

 Арыгы – итирдэр утах. Арыгыны иhии остуоруйата хас да тыыhынча сыл устата, виноградтан уонна да атын минньигэс отоннортон оҥоhуллар, санааны көтөҕөр, «куускэ куус эбэр» араас арыгыны кытта аргыстаhан кэлэн, арыгы алҕаска ас ахсааныгар киирэн аатыра сылдьар. Аймахтарбытыгар монголларга арыгыбыт «араки» диэн аатырар. Ол гынан баран, былыргы сахалар да, монголлар да «аракины» батыhа сылдьан испиттэрэ иhиллибэт. Оччолорго дьонуҥ да сололоро суох – олох иhин охсуhа, кун сырдыгын былдьаhан улэлээн муҥнана сырыттахтара. Күргүөмүнэн элбэх киhи иhэр арыгытын оҥорор технология да суох буоллаҕа.

Арыгы куhаҕанын, буортулааҕын билэ – билэ, дьон то5о иhэрий?

    1. Арыгыттан кылгас кэмнэ дуоhуйуу ылаары.
    2. Санаа түhүүтүн, муунтуйууну устаары, турбут проблемалартан арыгы угаарыгар куотаары.
    3. Мөлтөх характердаах киhи дьон күһэйиитинэн, дьону үтүктэн.
    4. Сыппах, мөлтөх киhи санаатын күүhүрдээри, харса суох буолаары.
    5. Эдэр ыччат өттүттэн: арыгы дьайыыта, итирии хайдаҕын билээри.
    6. Бырааhынньыктарга традиция быhыытынан.

Арыгы проблемата Саха Сиригэр 60-с сыллар кэннилэриттэн, дьон олоҕо тупсубутун, көммүтүн кэннэ күөрэйэн кэлбитэ. Холхуостаахтарга хамнас төлүүр буолбуттара, онтон үрдүк хамнастаах совхозтар тэриллибиттэрэ, үлэ – хамнас режимэ сымнаан. дьон улэтин кэннэ, өрөбүл куннэргэ иллэҥ кэмнэммитэ. Иллэҥ кэми тугунан эмэ толорор проблема турбута.

Чэпчэки сыаналаах кыhыл арыгыны сельпо маҕаhыыныттан буочукаттан чаанньыгынан, бөтүөнүнэн таhыы буолбута, бытыылканан атыыланар буокка да сыаната икки эрэ солкуобайтан ордуга – нуорманан булуллар эти, арыыны кытта тэҥнээтэххэ, хамнастаах улэhит күн да аайы «аhыырыгар» тиийэр дэлэй ас этэ.

Аны арыгыга госмонополия буолан, арыгы атыытыттан киирэр харчы бюджет харчытын лаппа хаҥатара. Ол иhин, государство арыгыны утары аатыгар эрэ охсуhара. Дьиҥинэн, дьону – норуоту арыгыга үөрэтэн, арыгы атыытыттан дохуот ылар политика ыытыллара.

Хас бырааhынньык барыта арыгыта суох барбат буолбута – туох эмэ туhугар күргүөмүнэн хайаан да үрүүмкэ көтөҕүллүөхтээҕэ, арыгыттан тас гынан баран тааһын эрэ хааларыллыахтааҕа. Аны бырааhынньыкка ыҥырыллан кэлбит киhи итирдэҕинэ оҕолуу буобэйдэнэр кэмнэрэ кэлэн ааспыттара.

Хас бырааhынньык барыта арыгыта суох барбат буолбута – туох эмэ туhугар күргүөмүнэн хайаан да үрүүмкэ көтөҕүллүөхтээҕэ, арыгыттан тас гынан баран тааһын эрэ хааларыллыахтааҕа. Аны бырааhынньыкка ыҥырыллан кэлбит киhи итирдэҕинэ оҕолуу буобэйдэнэр кэмнэрэ кэлэн ааспыттара.

Арыгыны кытта «доҕордоhуу» түмүгэр Россияҕа улахан дьонно арыгыга сыhыан билиҥҥи көрдөрүүлэрэ:

    1. Буор иhээччи ахсаана сүүстэн 2 киhи.
    2. Арыгыны элбэхтэ иhэллэр, сүүстэн 30 киhи (хайаан да нэдиэлэҕэ биирдэ – иккитэ иһэллэр, эбэтэр өлөттөрүөхтэригэр диэри иһэллэр, эбэтэр иһэн баран кыайан тохтооботтор).
    3. Арыгыны кыралаан иhэллэр, сүүстэн 60 киhи.
    4. Арыгыны олох испэттэр, сүүстэн 5 киhи.

Ити аата, арыгы дьаатын, буортулааҕын билэ – билэ, үс гыммыттан биирбит арыгыны аhары элбэҕи иhииттэн өлөттөрө, ыалдьа –ыалдьа, абааhы аспытын салгыы иhэ олоробут.

Статистика этэринэн, Россияҕа 2014 сыллаахха биир киhиэхэ сылга 11,1 лиитирэ ыраас испиир, 2015 сыллаахха 10,5 лиитирэ испиир иһиллибит. Норуот кэхтибэтин, төрүөҕэ төннүбэтин, доруобуйата алларыйбатын туhугар ВОЗ суоттааhынынан, биир киhиэхэ тиксэр арыгы кээмэйэ сылга 8 лиитирэттэн ордуо суохтаах.

Арыгылыы, итирэ сылдьар киhи оhолтон өлөр куттала арыгы испэтэх киhитээҕэр 10 төгүл элбэх. Оhолго тубэhэн эчэйии тубэлтэтэ итирик дьоҥҥо 3 төгүл элбэхтэ тахсар. . Нуучча сиригэр «бырааhынньык оҕолоро» диэн, итирии кэмигэр оноhуллан, төрүөҕүттэн төттөрү төлкөлөммүт, үөскүүрүгэр – улаатарыгар арыгы дьаатыттан сүhүрэн өйүнэн, этинэн – сиининэн итэҕэс төрөөбүт оҕолор ааттаналлар.

Аны туран, Россия атын дойдулартан уратыта — иhиллэр арыгы баhыйар уксэ үрдүк кыраадыстаах итирдэр утахтартан (водка, самогон) турара буолар. Үрдүк кыраадыстаах арыгы, бастакынан, доруобуйаҕа охсуута улахан; иккиhинэн, киhи организма түргэнник арыгыга үөрэнэр, убанар, арыгыттан тутулуктанар буолар.

Былыр, хоту улэлии сылдьан, биир иhэр дьахтартан хайдах маннык олоххо тиийэн хаалбытын ыйыппыппар киhим кэпсиир: «Тыбыс тымныы – ол аата котельнай алдьанан ититии ситимэ улэлээбэт, хабыс хараҥа – ол аата электростанция алдьанан уот кэлбэт, ким да суох – ол аата аттыгар өйөбүл, көмө буолар ким да суох, турбут проблемалары кылгас кэмҥэ арыгы эрэ мүлүрүтэр». Ол гынан баран, ыарахан да кэмнэргэ киhи барыта арыгыhыт буолбат. Арыгыга тургэнник ыллараллар дэбдэҥ – киhиргэс, арыгыттан итирбэт аатыра сатыыр эдэр дьон, арыгыны сыҥалаатахха кыайан «суох» диэн туруору аккаастаабат, туора дьон дьайыытыгар бас бэринэр мөлтөх дьон. Алкоголизм – мөлтөх майгылаах, олоххо туох да туруоруммут сыала суох, дьаалаларынан уста сылдьар дьон ылларар ыарыылара.

Итирии – баҕа өртүнэн өйү сүтэрэн, иирэн ылыы. Арыгы ас ахсааныгар киирэр да, ханнык аhы аhары элбэҕи аhаатахха өйү сүтэриэххэ, өлөттөрүөххэ, өлүөххэ диэри сүhүрүөххэ сөбүй? Аныгы статистика көрдөрөрүнэн, ити күндү аспытын аhааhын тумугэр Америка Холбоһуктаах Штаттарыгар сылга 200.000 тахса киhи өлөр, Россия көрдөрүүтэ мөлүйүөн аҥарын куоhарар курдук.

Арыгыны ыччаттар аан бастаан көрүлээн, итирэр хайдаҕын боруобалаан көрөөрү иhэллэр. Аан бастаан арыгы испит киhи өлөттөрөрө кэмнээх буолуо дуо? Сүрэҕэ тэбэр, мэйиитэ эргийэр, айаҕа хатар, көлөhүн тахсар, сүрэҕэ өлүөхсүйэр. хотуолатар. Ити барыта арыгыттан сүhүрүү бэлиэлэрэ. Арыгы – этиловай спирт — быарга киирэн алкогольдегидрогеназа (АДГ) диэн фермент көмөтүнэн ацетальдегид диэн сүрдээх буортулаах, дьаат тэҥэ эттиккэ кубулуйар. Аны туран, дьааттаах ацетальдегиды салгыы альдегиддегидрогеназа (АЛДГ) диэн фермент уксуснай кислотаҕа уонна ууга арааран организмы ыраастыыр.

АДГ тургэн уонна бытаан диэн коруҥнэргэ арахсар. Тургэн АДГ ферменнээх киhи тургэнник итирэр, куускэ өлөттөрөр уонна түргэнник өйдөнөр. Бытаан АДГ ферменнээх киhи бытааннык итирэр, бытааннык өйдөнөр.

Тургэн АЛДГ ферменнээх киhи түргэнник өйдөнөр, кылгастык уонна кыратык өлөттөрөр. Бытаан АЛДГ ферменнээх киhи бытааннык өйдөнөр, уонна күүскэ, уhуннук өлөттөрөр.

Соҕуруунну Илин Азия олохтоохторун үксулэрин (монголоиднай раса) АДГ ферменнэрэ түргэн, АЛДГ ферменнэрэ бытаан. Онон кинилэр түргэнник итирэллэр, түргэнник өйдөнөллөр, уhуннук уонна куускэ өлөттөрөллөр. Онон, айылгылара кытта кинилэр арыгы иhэллэрин утарсар: «Тохтоо, куhаҕан, арыгыны иhимэҥ !»,- диир. Ол иhин, Соҕурууҥҥу Илин Азия дойдуларыгар арыгыһыт аҕыйах. Хотугу Эргимтэ а5ыйах ахсааннаах омуктара АДГ ферменнэрэ а5ыйах, АЛДГ ферменнэрэ бытаан. Онон кинилэр кыра да арыгыга итирэллэр, күүскэ уонна уhуннук өлөттөрөллөр, арыгыны иhэллэрин айылгылара эмиэ утарсар, арыгыны: «Куhаҕан, иhимэ»,- диир. Билиҥҥи наука этэринэн, хотугу омуктар атын омуктартан ордук арыгыhыт буолалларыгар олук охсор туох да генетическай ураты суох. Төттөрүтүн, кыра да арыгыттан итирии, күүскэ уонна уһуннук өлөттөрүү, бытааннык өйдөнүү – арыгыны уйбат буолуу бэлиэтэ. Күүскэ өлөттөрбүт киһи организма арыгыны ылыммакка, кэһэйэн арыгыны иһэртэн туттунуохтаах. Ону сорохпут, сыра – хара бөҕөнөн, организмнара арыгы иhииттэн аккаастанарын үрдүнэн, күүскэ өлөттөрүүттэн өлө сыhа – сыhа, сор бөҕөнөн арыгыhыт буолар. Ол да буоллар, билигин сэргэх кэм кэллэ, үлэлиир – хамсыыр ыччат ситиhиилэнэр, үлэтэ – хамнаhа тахсар буолла. Билиҥҥи дьарыктаах, үлэлээх эдэр ыччат баhыйар уксэ арыгыттан аккаастанан, чөл олоҕу тутуста. Бырааhынньыктары күргүөмүнэн арыгынан бэлиэтиир угэс суураллаары гынна, итирээччи биллэ аҕыйаата.

Билиҥҥи кэмҥэ арыгыны утары охсуhуу инники кирбиитинэн оҕону иитии буолуохтаах. Оҕоҕо олох кыратыттан буортулаах дьаллыктар – табах, арыгы — киhи организмыгар буортулаах дьайыыларын туhунан кэпсээн – билиhиннэрэн, табаҕы, арыгыны утарар дьон буола улаатыннарар сорук турар.

Ыччаты туруоруммут сыалы ситиһэргэ, олоххо көрсөр харгыстары – күчүмэҕэйдэри сөпкө сыаналаан, олоххо охсуута суох туоруурга үөрэтиллиэхтээх.
Арыгы иһиитин культуратын тутуһуллуохтаах, киһи бырааһынньык остуолуттан өйдөөх турара ситиһиллиэхтээх.

Киһи олоҕо – дьылҕата тулалыыр эйгэттэн улахан тутулуктаах. Эн тулалыыр эргимтэҥ, алтыһар дьонуҥ хайдахтара бэйэҥ майгыгыттан, дьоҥҥо сыһыаҥҥыттан тутулуктаах. Эн чэгиэн олохтооххун, үлэлээххин – хамнастааххын,олоххор ситиһиилээххин, күүһүҥ тиийэринэн дьоҥҥо көмөлөһөҕүн, арыгыны испэккин – эн тулалыыр эйгэҥ дьоно эмиэ оннук буолуохтара, чөл олоҕу тутуһуохтара, ситиһиилэргэ угуйуохтара.

Арыгыны эккирэтэн иһиэҥ, бэйэҥ курдук арыгыһыттар дьэбэрэлэригэр түһүөҥ, дьиэҕиттэн – уоккуттан матыаҥ, улэтэ суох хаалыаҥ, киһи аатыттан матыаҥ. Арыгыһыттар касталарын киһитэ буолуоҥ. Биирдэ эмэтэ өйдөнөн, түспүт дьэбэрэҕиттэн тахсаары гыннаххына тулалыыр эйгэҥ дьоно атаххыттан төттөрү дьэбэрэҕэр соһуохтара, арыгы иһэрдэ сатыахтара…

Куһаҕаҥҥа – мөкүгэ киһи биир хаамыынан тиийбэт – элбэх сыыһа хаамыыны оҥоруохха, өлөттөрө – өлөттөрө организмы күүһүлээн элбэхтэ арыгы иһиэххэ наада. Арыгыһыт буолбат биир эрэ суол баар – ол арыгыһыт буолууга бастакы хардыыны буолбатах, дьаат! Дьааты иһиллиэ суохтаах, дьааты сиэниллиэ суохтаах!

Попов Савва Тимофеевич, врач-кардиолог ГБУ РС(Я) “РЦМП”